Vĩ mô

Ngành dệt may và da giày đối mặt nhiều khó khăn khi hoạt động trở lại

Nguyễn Huyền
BizLIVE - Dệt may, da giày là hai ngành hàng sử dụng nhiều lao động và có kim ngạch xuất khẩu rất lớn, khi mở cửa trở lại thì phải đối mặt với ba vấn đề lớn là cách hiểu và làm khác nhau của các địa phương, nguồn nhân lực và tài chính.
Ngành dệt may và da giày đối mặt nhiều khó khăn khi hoạt động trở lại
Tọa đàm trực tuyến “Chung sức vì sự phục hồi bền vững ngành dệt may - da giày Việt Nam”
Dệt may, da giày là hai ngành sử dụng nhiều lao động nhất cũng là hai ngành có kim ngạch xuất khẩu rất lớn. Sau vài chục năm tăng trưởng liên tục ở mức cao thì năm 2020 - năm đầu tiên hai ngành có mức tăng trưởng âm khoảng 10%. 

Dệt may và da giày là hai ngành sử dụng nhiều lao động nhất trong các ngành kinh tế hiện nay tại Việt Nam với hơn 3,5 triệu lao động công nghiệp. Trong đó, Dệt may có khoảng hơn 2 triệu lao động toàn ngành công nghiệp chế biến chế tạo và Da giày có khoảng 1.4 triệu lao động. Ngoài ra, còn có gần 1,5 triệu người kinh doanh thương mại dịch vụ liên qua đến hai ngành này.

Đây cũng là hai ngành có kim ngạch xuất khẩu rất lớn. Năm 2019 đã đạt gần 60 tỷ USD, chiếm trên 22% kim ngạch xuất khẩu cả nước, trong đó Dệt may đạt gần 39 tỷ USD và da giày đạt gần 20 tỷ USD.

Cả hai ngành đang đứng trước cơ hội to lớn, khi nhiều FTA thế hệ mới được ký kết với thị trường xuất khẩu rộng lớn và thuế suất giảm dần về 0%.

Tuy nhiên, ông Trương Văn Cẩm, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas) cho biết, từ đầu năm 2020 đến nay, do ảnh hưởng của dịch COVID-19 làm chuỗi cung ứng của dệt may và giày da phải bị gián đoạn nguồn cung nguyên phụ liệu và sụt giảm nhu cầu tiêu thụ sản phẩm tại các thị trường chính.

Năm 2020, là năm đầu tiên hai ngành có mức tăng trưởng âm khoảng 10% sau vài chục năm tăng liên tục, ở mức cao.

Thiếu lao động trầm trọng 
Thời gian qua, người lao động (NLĐ) do không đi làm, không có thu nhập khiến đời sống rất khó khăn. Ngoài ra, cùng với tâm lý lo sợ lây nhiễm SAR-CoV-2 nên hàng triệu NLĐ đã rời bỏ TP.HCM, Bình Dương, Đồng Nai… về quê và không ít trong số đó là công nhân dệt may, da giày.
Điều này khiến chuỗi cung ứng hai ngành hàng lại một lần nữa có nguy cơ đứt gãy không do yếu tố cung – cầu bên ngoài mà do chính yếu tố trong nước, mà việc khan hiếm lao động là một nguyên nhân chính. 
Đây là bài toán rất khó cho doanh nghiệp dệt may, da giày khi bước vào giai đoạn phục hồi sản xuất thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch COVID-19, thay cho chủ trương zero COVID-19.
“Trận đại dịch vừa qua giúp chúng ta nhận thức rõ hơn và quyết tâm giải quyết những vấn đề dệt may, da giày đang gặp phải. Nếu phụ thuộc nguồn cung nguyên phụ liệu, nhu cầu tiêu thụ của một số thị trường rủi ro sẽ rất lớn  khi có biến động.
NLĐ là vốn quý của doanh nghiệp, nhất là đối với các ngành sử dụng nhiều lao động như dệt may, da giày. Việc giữ chân và làm cho NLĐ gắn bó với nhà máy là giải pháp căn cơ mà mỗi doanh nghiệp phải làm.  
Bên cạnh đó, việc xây dựng lòng tin, đảm bảo hài hòa lợi ích, chia sẻ trong lúc khó khăn giữa các đối tác gồm: Người sử dụng lao động, NLĐ, Công đoàn, Nhà nước và nhãn hàng chính là chìa khóa để chung tay vượt qua đại dịch”, ông Cẩm nhấn mạnh.
Theo TS. Nhạc Phan Linh, Phó Viện trưởng Viện công nhân công đoàn, doanh nghiệp vẫn còn khó khăn trong việc mở cửa sản xuất là do việc triển khai thực hiện chủ trương của Thủ tướng ở các địa phương không giống nhau.
Ví dụ, Đồng Nai đến bây giờ vẫn chưa cho mở cửa làm việc và một doanh nghiệp lớn tại Biên Hòa chia sẻ họ vẫn phải sản xuất theo “3 tại chỗ”, lý do đơn giản là Đồng Nai muốn bảo vệ vùng xanh trong khi TP.Biên Hòa là vùng đỏ NLĐ ở vùng xanh không thể đến vùng đỏ để đi làm…  
Ngoài ra, thời gian giãn cách kéo dài khiến tâm lý, thể chất của phần lớn NLĐ bị kiệt quệ, trong khi người thân của họ còn ở quê. Nếu ở địa phương có công ăn việc làm thì khả năng họ quay trở lại là rất thấp, nhưng nếu địa phương không có việc làm phù hợp họ sẽ quay trở lại cộng với các giải pháp của doanh nghiệp, và sự hỗ trợ của cơ quan chức năng NLĐ được chăm lo, chắc chắn họ sẽ trở lại để sản xuất. 
Hiện nay hầu như tất cả các doanh nghiệp từ nhỏ tới lớn đều gặp khó khăn về tài chính, một chủ tịch doanh nghiệp FDI chia sẻ “hiện nay dòng tiền công ty đã chạm đáy”, và các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam cũng rất khó khăn. Như vậy, khó khăn chung lớn nhất hiện nay là vấn đề tài chính. 
Việt Nam cần nội địa hóa nguyên liệu 
Bà Claudia Anselmi, Thành viên Ban chấp hành, Hiệp hội doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam!
Bà Claudia Anselmi, Thành viên Ban chấp hành, Hiệp hội doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (Eurocham) cho rằng, tốc độ mở lại nhà máy còn chậm, lao động nhập cư tại TP.HCM, Đồng Nai, Bình Dương về quê dẫn đến thiếu hụt lao động và các hệ lụy xã hội khác.
Chuỗi cung ứng vì thế cũng sẽ bị gián đoạn. Euro Cham có 3 yêu cầu khẩn cấp.
Thứ nhất, tăng tốc mở cửa lại với quy mô lớn. Đây là cách duy nhất để tạo ra đủ thu nhập cho NLĐ, cho phép di chuyển công nhân giữa các khu vực, địa phương, thành phố và tỉnh.
Nhanh chóng hoàn thiện các tiêu chí đã sửa đổi của Bộ Y tế. Đẩy nhanh việc phân phối vaccine cho công nhân và cho phép những người đã tiêm ngừa đủ hai mũi hàng ngày đến nơi làm việc và về nhà.
Thứ hai, cấp thẻ xanh cho người nước ngoài đã tiêm chủng đầy đủ ở nước ngoài, thủ tục dễ dàng cho nhà đầu tư nước ngoài, người nước ngoài làm việc và sinh sống tại Việt Nam từ lâu, được phép trở lại Việt Nam để họ tiếp tục làm việc càng sớm càng tốt.
Thứ ba, để khuyến khích hoạt động kinh doanh có trách nhiệm hơn trong các ngành may mặc và da giày cần sự nỗ lực chung của tất cả chuỗi cung ứng và hệ thống quốc gia ở 5 điểm chính:
Môt là, tạo ra một quy trình để xác định, ngăn ngừa và giảm thiểu các thách thức hiện tại và tương lai về con người và hành tinh.
Hai là, áp dụng các quy trình về sức khỏe và an toàn, đảm bảo quyền của NLĐ và đối thoại để phản hồi những rủi ro mới nổi.
Ba là, thúc đẩy sự chuyển đổi của ngành và tất cả chuỗi cung ứng thành các trụ cột, xác định khả năng cạnh tranh và khả năng phục hồi trong tương lai, như: Tính bền vững về mặt xã hội nhằm hỗ trợ người nghèo, người yếu thế và phụ nữ. Thức đẩy các hoạt động thân thiện với môi trường để bảo vệ hành tinh, số hóa, đầu tư vào công nghệ mới. 
Bốn là, khuyến khích đối thoại hai chiều giữa nhà cung cấp và người mua khi đối mặt với sự gián đoạn. Năm là, chính sách thuế, gói kích cầu để tái khởi động và củng cố doanh nghiệp.
“EVFTA đã được kích hoạt từ ngày 01/8/2020 nhưng để phát huy toàn bộ lợi thế của EVFTA, chúng tôi thực sự khuyên Việt Nam nên xây dựng các ngành công nghiệp hỗ trợ tại Việt Nam, ví dụ như nội địa hóa nguyên liệu”, bà Claudia Anselmi khuyến nghị.
Đã trao cho doanh nghiệp quyền chủ động hơn

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương
Vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng dệt may, da giày trên thế giới đã được khẳng định và xác lập khi Việt Nam là nước xuất khẩu da giày lớn thứ hai và dệt may nằm trong nhóm 5 nước xuất khẩu lớn của thế giới. 
Tác động của đợt dịch vừa qua chủ yếu nằm ở hạn chế di chuyển để phòng chống dịch bệnh, và sự hạn chế này tác động ngay đến NLĐ trong đó có NLĐ của hai ngành.
Các biện pháp chống dịch bao gồm biện pháp giãn cách xã hội đã gây ra một cú sốc lớn cho cả chủ doanh nghiệp lẫn NLĐ. 
Chủ doanh nghiệp lo lắng không đảm bảo đơn hàng, lo lắng chi phí “3 tại chỗ”, “1 cung đường 2 điểm đến”. Còn đối với NLĐ kể cả ngay khi hết giãn cách mối lo của họ vẫn chưa hết nên dòng NLĐ tiếp tục di chuyển bằng xe máy về quê mặc dù khoảng cách rất xa.
Tất cả những điều này đã đặt ra trách nhiệm cho các cơ quan quản lý, kể cả địa phương và mọi người đang nỗ lực tháo gỡ. Bên cạnh đảm bảo an toàn dịch bệnh tiếp tục tiêm ngừa vaccine thậm chí là tìm cách tiếp cận với nguồn thuốc chữa bệnh.
Giải pháp khắc phục những rào cản, những bất lợi của các biện pháp chống dịch chính là việc làm sao mở cửa lại nhanh nhất thông qua việc dỡ bỏ các hàng rào, những biện pháp đã từng gây nên sự đứt gãy chuỗi cung ứng, chủ yếu là sự di chuyển của NLĐ.
“Một bất cập hiện vẫn tồn tại đó là các địa phương vẫn đang áp dụng các biện pháp rất khác nhau trong việc cho phép NLĐ dịch chuyển, có thông tin là TPHCM đi đàm phán với từng tỉnh giáp ranh để có thể cho NLĐ di chuyển.
Nếu Chính phủ có một văn bản chung đưa ra các tiêu chí và nếu đáp ứng các tiêu chí đó thì NLĐ được phép di chuyển không bị hạn chế về ranh giới địa lý giữa các tỉnh, thành sẽ tạo thuận lợi hơn rất nhiều.
Các địa phương có thể căn cứ vào đó để tự thấy rằng họ đã đáp ứng được hay chưa, và thậm chí bắt buộc phải thực hiện chứ không thể nói quyền của địa phương này hay địa phương kia. Hiện Chính phủ đang xem xét để sớm có giải pháp cho địa phương”, ông Hải khẳng định.
Các doanh nghiệp cũng nhìn thấy sự chuyển hướng trong phòng chống dịch của Việt Nam, đó là chuyển từ mô hình tập trung sang mô hình phân tán. Chính phủ đã trao quyền và trách nhiệm cho doanh nghiệp trong phòng chống dịch cao hơn, doanh nghiệp tự đảm bảo điều kiện an toàn dịch tễ, sức khỏe cho NLĐ tại đơn vị của mình.
Thể hiện rõ nhất là trao doanh nghiệp quyền xét nghiệm cho công nhân, tự áp dụng các biện pháp phòng chống dịch và việc doanh nghiệp tự tìm vaccine cũng đã khẳng định ngay từ đầu.
Các doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống y tế để hướng dẫn NLĐ các biện pháp phòng dịch, mặt khác khi có những vấn đề liên quan thì y tế doanh nghiệp sẽ là lực lượng then chốt giúp xử lý dịch bệnh, qua đó đảm bảo được hoạt động sản xuất và không phải lặp lại tình trạng khi có một ca F0 hàng ngàn công nhân phải nghĩ việc, nhà máy phải đóng cửa làm đứt gãy chuỗi cung ứng và hậu quả  đã nhìn thấy trong thời gian qua.
Bây giờ Chính phủ đã trao cho doanh nghiệp quyền chủ động hơn nhưng doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm lớn hơn, vì nếu bản thân doanh nghiệp không có ý thức phòng chống dịch bệnh để dịch bệnh từ doanh nghiệp đó lan ra bên ngoài cộng đồng, các doanh nghiệp khác và xã hội thì hậu quả vô cùng lớn.
“Chuyển từ mô hình tập trung sang phân tán giúp doanh nghiệp thuận lợi hơn nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện có thể duy trì sản xuất. 
Đối với các nhãn hàng, các doanh nghiệp, các hiệp hội quốc tế tôi xin khẳng định với các bạn rằng Việt Nam tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi để hội tụ các chuỗi cung ứng. Mặt khác chuỗi cung ứng trong lĩnh vực dệt may và da giày đã được thiết lập khá sâu ở Việt Nam.
Các doanh nghiệp nước ngoài cũng như các doanh nghiệp trong nước, tôi có lời khẳng định và kêu gọi các bạn tiếp tục tin tưởng vào Chính phủ Việt Nam. Chúng tôi đang nỗ lực để vượt qua những khó khăn trong giai đoạn vừa qua, để khôi phục lại hoạt động sản xuất ở mức cao nhất, qua đó giúp các doanh nghiệp và các nhãn hàng duy trì chuỗi cung ứng sản xuất”, ông Hải nhấn mạnh.

NGUYỄN HUYỀN

Xem bản Desktop